لزوم تعيين قبله و دانستن زمان حلول‌ ماه‌هاي قمري و عدد ايام، به جهت عمل به احكام واجب و مستحب اسلام، از ديرباز دانشمندان مسلمان را بر پژوهش در اين زمينه‌ واداشت و پيشرفت علوم مربوط در بين مسلمانان را در پي آورد.

امروزه به دست آوردن جهت كعبه نسبت به مكان مورد نظر، با ساخت انبوه قطب‌نما، محاسبه دقيق طول و عرض جغرافيايي، انشار نقشه‌هاي ترسيمي و تصويري، بهره‌گيري از جهت ستاره‌ها و حتي مكان خورشيد در برخي از ايام سال و ساعت قبله كه جهت سايه شاخص در لحظه معيني از روز است، به راحتي امكان پذير شده و در اكثر نقاط جهان به غير از خود شهر مكه، مشكل چنداني براي قبله‌يابي وجود ندارد.

اما علم رياضيات و هيئت و نجوم هر چه به مدد نمازگزاران آمده است كمتر به خدمت روزه‌داران آمده! چه اين كه هر سال با فرا رسيدن ماه مبارك رمضان، بحث استهلال رونق مي‌گيرد و چالش‌هاي هميشگي خود را موضوع مجالس علمي و نتيجه آن را نقل محافل عوام مي‌سازد. پيشرفت اطلاع رساني هم به جاي كمك به حل قضيه، نقاط افتراق را علني‌تر مي‌سازد و مؤمنان را در حالتي از شك و ترديد فرو مي‌برد.

استهلال هر چند به هر دوازده ماه قمري اختصاص دارد، اما اهميت آن در ماه مبارك رمضان به وجوب يا حرمت روزه بر مي‌گردد و از اين رو مسلمانان سراسر كره زمين با وسواس و دقت بيشتري چشم به آسمان مي‌دوزند تا تكليف آسماني خود را بدانند.

مسئله رؤيت هلال را در سه بوته مي‌توان به نقد و نظر كشيد: اول، مكان يابي صورت مسئله استهلال در فقه اسلامي و لوازم و ملزومات آن؛ دوم، شناخت عناصر مدد‌رسان و دانسته‌ها و پيشرفت‌هاي علمي در مسئله؛ و سوم، بررسي تعامل رشته‌هاي فقه و نجوم و فضا شناسي در راستاي حل مسئله استهلال.

آنچه كه بسيار روشن است و چون ماه شب چهارده مي‌درخشد اما گاهي در پس ابر غفلت مي‌ماند، آنست كه استهلال و رؤيت هلال از قبيل مصداق يابي و تعيين موضوع است، نه صدور حكم و فتوي. به ديگر سخن، مقلد، حكم مرجع تقليد را بر آن چه كه با چشم خود مي‌بيند حمل و به آن عمل مي‌كند. بي‌توجهي به اين مسئله و آگاه نكردن مردم نسبت به آن، گاهي باعث بدبيني‌ها و اضطراب‌هايي در قلوب مؤمنان مي‌شود و بر طرف ساختنش با آموزش درست احكام از سوي مبلغان محترم ميسر است.

حكم شرع در خصوص وجوب روزه رمضان و حرمت روزه اول شوال (عيد فطر) ، صريح و متفق عليه بوده و هر مسلمان با مراجعه به هر رساله عمليه احكام، بدان واقف مي‌شود؛ وانگهي از مشهورات فقه است كه اگر كسي به چشم خود هلال ماه را ديد ولو حلول ماه بر مرجع تقليد ثابت نشده باشد، تكليف مقلد روشن است. البته طبق احكام فقهي، اول ماه به شهادت دو نفر عادل يا عده‌اي كه با گفته آن‌ها يقين حاصل شود، نيز ثابت مي‌شود.

بنا بر آنچه گذشت و مرور رساله‌هاي عمليه و رجوع به روايات اين باب، آشكار مي‌شود مطالبي كه هر سال در اول و آخر ماه مبارك رمضان از ناحيه مراجع معظم تقليد اعلام مي‌شود، حكم مسئله نيست؛ بلكه انتشار خبر اثبات اول ماه بر شخص مرجع تقليد است كه معمولاً با شنيدن خبر رؤيت هلال از سوي معتمدان و نمايندگان خاص حاصل مي‌شود، نه با رؤيت خود مرجع. از اين رو نه تنها مقلدان، بلكه عموم مؤمنان مي‌توانند در صورت حصول يقين، به خبر صادره از سوي اين مجتهد جامع الشرائط اكتفا و به تكليف خود عمل كنند، مگر آن كه خلاف آن ثابت شده باشد.

ناگفته نماند كه اول ماه با حكم حاكم شرع و ولي فقيه نيز ثابت مي‌شود، اما رويه سال‌هاي گذشته نشان داه كه در اين خصوص معمولاً حلول ماه رمضان يا عيد فطر اعلام شده، نه آن كه فتوا يا حكمي صادر شود و باز مي‌دانيم كه در صورت صدور حكم از سوي ولي فقيه اين حكم بلااستثناء مطاع و بلا منازعه خواهد بود.

پرسشي كه در پايان اين بحث به نظر مي‌رسد، اين است كه آيا اعلام اثبات اول ماه براي هر كدام از مراجع معظم تقليد در صورتي كه متكي بر خبر افراد موثق ايشان از اطراف و اكناف باشد، نه رؤيت مستقيم، آيا براي ديگر مؤمنان يقين آور خواهد بود و در صورت اختلاف مراجع در اين مورد ( كه اتفاقاً به خاطر تعيين موضوع و نه تعيين حكم، در شأن ايشان نيست! ) تكليف مردم چه خواهد بود؟ گو اين‌كه عده‌اي بر سر خون بودن يا نبودن يك لكه قرمز رنگ مشاجره كنند و حال آن كه حكم نجاست خون را همه مي‌دانند؛ لذا نمي توان هر مقلد را به مرجع تقليد خويش ارجاع داد و شبهات و حرف‌ و حديث افكار عمومي را بي‌پاسخ گذاشت. چه اين كه در يك شهر و چه بسا در يك كشور، دو روز متوالي عيد فطر نمي‌شود!

بحث دوم اين است كه آيات علمي قرآن كه برخي تا حد اعجاز پيش مي‌رود و اشارات مستقيم و غير مستقيم مجموعه‌اي از روايات و نيز حكم عقل بر گرفته از ادراكات حسي، حكايت از نظم و دقت بسيار بالاي جهان به ويژه در گستره افلاك و اجرام آسماني دارد. حركت حساب‌شده و منظوم ستارگان و سيارگان و اقمار كه نمونه كوچك آن در منظومه شمسي محسوس‌تر است، محاسبه جهت، مكان، روشنايي و ساير ويژگي‌هاي اين اجرام را تا ميليون‌ها سال قبل و بعد امكان پذير كرده است.

شگفتي و عظمت اين آفرينش آن چنان در چهره هر ناظري متفكري هويدا است كه ادعاي بي‌نظمي و اتفاقي بودن اين حركت‌ها و جريان‌ها نياز به اثبات دارد، نه نظم آفريده ناظم. اين گردش كه در نهايت هماهنگي و سازگاري همه لحظات، تا وقت معلوم (اجل سمي) ادامه خواهد داشت، در گوشه‌اي از اين گيتي يعني تنها قمر كره زمين نيز قابل محاسبه است. امروز به مدد پيشرفت‌هاي نظري، تجربي و عملي مي‌توان ويژگي‌هاي ماه را در حالت‌هاي گوناگون به دست آورد. ويژگي‌هايي چون: ارتفاع ماه، هنگام غروب آفتاب در شب اول ماه قمري، تعيين جايگاه ماه حسب درجه از نقطه شمال، لحظه مقارنه بين خورشيد و ماه، لحظه خروج ماه از محاق و آغاز اكتساب نور از خورشيد، درصد درخشندگي هلال نسبت به قرص ماه در لحظه غروب خورشيد، محاسبه زمان غروب ماه در شب اول، تعيين جايگاه غروب خورشيد نسبت به نقطه شمالي، مدت مكث ماه در افق بعد از غروب آفتاب در شب اول، تعيين مقدار اختلاف بين سمت ماه خورشيد هنگام غروب خورشيد و سن ماه از زمان مقارنه مركزي تا هنگام غروب خورشيد.

همه اعداد و ارقام مربوط به اين محاسبات، حقيقي، قابل پيش‌بيني، علمي و يقين آور است؛ همان طور كه پيش بيني كسوف و خسوف، هيچ گاه به خطا نمي‌رود و اين همه نه از سر توانايي انسان كه از حكمت و قدرت احسن الخالقين است.

همانگونه كه ملاحظه مي‌شود مشكل استهلال، در بعد علمي نيست، بلكه شفاف نبودن برخي بحث‌هاي ميان رشته‌اي باعث ناكار‌آمدي يافته‌هاي علمي در عرصه فقه شده است؛ از اين رو نكاتي چند، در پي مي‌آيد:

1.پيش‌بيني علمي منجمان درباره ويژگي‌هاي ماه ، گذشته از مبرهن و مستدل بودن آن، ادعايي درباره رؤيت ناظران ندارد. چه اين كه محاسبه مكان و سن و سمت و مكث ماه بر روي كاغذ صورت مي‌گيرد، اما ديدن يك عمل حسي است كه با موانعي چون بدي آب و هوا، ارتفاع ناظر از سطح دريا، روشنايي شهر به خاطر نور چراغ‌ها، ضعف‌بينايي و ديگر عوامل طبيعي روبروست.

2.پيش‌بيني منجمان درباره هلال رمضان و شوال در هر سال، در سه حالت منحصر است:
الف ـ اجماع و قطع منجمان در امكان رؤيت هلال در تاريخ معين.
ب ـ اجتماع و قطع منجمان در عدم امكان رؤيت هلال در همان شب.
ج ـ اختلاف نظر منجمان در اين مسئله.

با اين توضيح كه حالت سوم، نه به خاطر احتمالي بودن محاسبات است، بلكه به روش و تجربه منجمان بر مي‌گردد. اين حالت در سالي اتفاق مي‌افتد كه چند مؤلفه تعيين جايگاه ماه، پايين‌تر يا بالاتر از حد متعارف و معمول آن پيش‌بيني مي‌شود. به ديگر سخن، منجمان در محاسبه جايگاه ماه اختلاف ندارند، بلكه به خاطر به دست نيامدن معدل لازم براي اعلام پيش‌بيني، هر كدام از دانشمندان با لحاظ تجربه شخصي و عنايت به ارقام به دست آمده از مؤلفه‌هاي گوناگون، حدس خود را در خصوص قابل رؤيت بودن هلال ماه اظهار مي‌كنند.

3.غير از جمع و تفريق‌هاي نجومي، امروزه ابزار‌هاي دقيق‌تري براي رصد اجرام آسماني ساخته شده است. تلسكوپ‌هاي قوي، ماهواره‌ها و جت‌ها كه هر كدام با شيوه خاصي توانايي انسان براي درك حسي وقايع فضايي را بالاتر مي برد . اين دستاورد‌ها خود منشأ مباحث جديدي در حوزه فقه و مسئله استهلال است.
و اما بحث سوم در واقع طرح پرسش‌هايي بر مبناي آن چه گذشت است كه جواب آن را بايد در قلمرو فقه و اجتهاد پويا جست.

اين پرسش‌ها بدين شرح است:
1.ملاك استهلال، به استناد روايات صحيحه آيا تنها رؤيت با چشم غير مسلح است؟
2.با عنايت به پيشرفت‌هاي علمي و نبود اين مطالعات در زمان صدور احاديث، آيا مي‌توان ملاك استهلال را گسترش داد؟
3.در صورت اجماع منجمان بر عدم امكان رؤيت هلال ماه در تاريخ معين، تا چه حد مي‌توان به گزارش افراد از اقصي نقاط توجه كرد؟
4.در صورت اجماع منجمان بر امكان رؤيت هلال ماه، آيا عدم رؤيت به خاطر عوامل طبيعي مثل ابري بودن آسمان، چقدر قابل اعتنا است؟

5.رؤيت هلال ماه با چشم مسلح يا ابزاري چون ماهواره و جت و هواپيما چه حكمي دارد؟
6.در صورت رؤيت هلال ماه از سوي مردمان شهر يا كشوري كه با شهرها و كشورهاي ديگر همزمان هستند (شب و روزشان يكي است)، حكم مسئله چه خواهد بود؟ و آيا بايد براي هر منطقه جداگانه اثبات شود؟
7.در حالتي كه پيش‌بيني منجمان قطعي نبوده و اختلاف نظر باشد، آيا مي‌توان به رصد با ابزار‌هاي پيشرفته استناده كرد؟

8.گزارش افرادي كه كارشناس نيستند و احتمال خطاي ديد هم به طور طبيعي در آن‌ها وجود دارد، آيا مي‌تواند براي مقلدين يقين‌آور باشد؟ يعني صرف اطمينان مجتهد جامع الشرائط به اخبار واصله، در موضوعي كه فقهي و اجتهادي نيست، براي مقلدين و ساير مؤمنان يقين آور و قابل اجرا است؟

و اما در پايان بحث، خاطر نشان مي‌شود در چند سال اخير، هماهنگي دفتر رهبر معظم انقلاب با هزاران تن از افراد آموزش ديده در سراسر كشور براي رصد وضعيت هلال ماه رمضان و شوال و نيز فعاليت‌هاي علمي مركز مطالعات و پژوهش‌هاي فلكي نجومي وابسته به دفتر آيت الله سيستاني و در اختيار گذاشتن اين دستاورد‌ها، زمينه ساز طرح علمي اين مسئله، آگاهي بيشتر مؤمنان و هماهنگي بيشتر شده است. اما وجود نقاط ابهام در ابعاد علمي مسئله ، عملكرد‌هاي سنتي و برداشت‌هاي عرفي عوامانه، همچنان بغرنجي موضوع را باقي گذاشته كه اميد است با برگزاري نشست‌هاي علمي و بررسي راهكارهاي علمي و عيني از سوي مراكز وابسته به مراجع معظم تقليد و حضور انديشوران خبره، اين مهم نيز به شايستگي مورد اتفاق اصحاب رأي و نظر گردد.

ناگفته نماند، با توجه به حساسيت‌ها و عواقب ذهني مسئله، دست اندركاران دفاتر مراجع معظم تقليد، چنانچه ضرورتي در اعلام نظر آن حضرات در خصوص استهلال مي‌بينند، قبل از بروز هر گونه شائبه‌اي، خوب است با همكاران خود در ساير دفاتر هماهنگي اوليه و تبادل نظر نمايند تا خداي ناكرده تشويش خاطري براي مراجع معظم و مقلدان معزز پيش نيايد. هر چند اعلام حلول ماه رمضان و شوال از سوي ولي فقيه، فصل الخطابي براي همگان است و با اطلاع‌رساني درست مي‌توان زمينه هر گونه شك و شبهه را برطرف ساخت.

گفتني است، همه تمهيدات پيشنهادي كه ذكر شد براي اين است كه ساحت مقدس مرجعيت و روحانيت از جانب ندانم كار‌ي‌ها و مجهولات عوام گزندي نبيند ان‌شاء‌الله

آیت الله سیستانی درپایگاه اینترنتی خودبه سوالاتی درخصوص ریش ومسایل مربوط به آن پاسخ داده است. ایشان درپاسخ به 28سوال شرعی دراین خصوص اینگونه پاسخ میدهد:

آيا تراشيدن موی صورت و باقی گذاشتن مو بر چانه حرام است؟
بنابر احتياط، ريش تراشی حرام است و تراشيدن موهای صورت كه بر روی دو فك روييده مشمول حكم ريش تراشی است امّا تراشيدن موی گونه ها، اشكال ندارد.

گاهی برخی شركت های اروپايی برای استخدام در شركت خود امتيازی برای افراد ريش تراشيده قايل می شوند آيا جايز است برای استخدام در آن شركت، ريش را تراشيد؟
بنابر حرمت ريش تراشی، چنانكه مقتضای احتياط است مطلب فرضی سؤال، جايز نمی شود.

من جوان هستم وبخشی از موی صورتم روييده آيا کوتاه کردن آن با پايينترين شماره ماشين اصلاح اشکال دارد؟
کوتاه کردن آن به مقداری که عرفا صدق ريش کند مانعی ندارد.
ريش زدن حرام است. البته با ماشين ته زن , يا با تيغ آيا کسی ازعلما هستند که احتياط واجب گفته باشند؟
زدن ريش , چه با تيغ وچه با ماشين ته زن, به احتياط واجب حرام است.

آيا والدين می توانند فرزندان خود را از گوش دادن به موسيقی روز ويا تراشيدن ريش منع کنند؟
حق دارند.

کوتاه کردن ريش با ماشين های ريش تراش برقی که ريش را از ته ميزند چه حکمی دارد آيا حرام است ؟
به احتياط واجب جايز نيست .

زدن ریش با ماشین که از ته نمیزند و چانه را با شماره کمتر چه حکمی دارد ؟
اگر به مقداری بماند که عنوان ریش صدق کند مانعی ندارد.

حد تحریم ریش زدن چقدر است ؟ آیا با ماشین زدن حرام است ؟
باید به مقداری موبماند که گفته شود ریش دارد.

آیا زدن ریش به وسیله دستگاه موزر اشکال دارد ؟
اگر به مقداری باشد که صدق ریش بکند اشکالی ندارد .

من طرفين صورتم را مى تراشم و قسمت چانه را باقى مى گذارم ـ ريش پروفسورى ـ آيا حرام است؟
به احتياط واجب جايز نيست.

زدن ريش با تيغ چه مساله دارد و در اين موضوع ميشه عدول كرد به مرجع ديگرى؟
بنا به احتياط واجب جايز نيست و نيست مجتهدى كه فتواى به حليّت داده باشد.

آيا گذاشتن ريش پروفسورى كافى است ؟
بنابر احتياط واجب كافى نيست .

تراشيدن ريش با تيغ در صورتى كه كل ريش را نزنيم چه حكمى دارد ؟
بنابر احتياط واجب كافى نيست .

آيا تراشيدن ريش با تيغ به نحوى كه مقدار بسيار كمى ريش بر روى صورت باقى بماند اشكال دارد ؟
اگر عرفاً صدق ريش بكند مانعى ندارد.

تراشيدن محاسن با ماشين ريش تراشى كه از ته مى زند اشكال دارد ؟
تراشيدن ريش به احتياط واجب جايز نيست .

احکام ريش چيست ؟ آيا زدن ريش اشکال دارد ؟
بنابر احتياط واجب جايز نيست .

در صورت حرمت تراشيدن ريش حدود آن كدام است؟
بنابر احتياط واجب نبايد تراشيده شود و در حدى ريش بگذارد كه در عرف گفته شود ريش دارد.

تراشيدن ريش با ماشين فيليپس چه حكمى دارد؟
بنابر احتياط واجب جايز نيست.

چرا تراشيدن ريش حرام است؟ منبع آن را لطفاً اعلام نمائيد.
بنابر احتياط واجب جايز نيست و دليل احتياط ممكن است وجود بعضى روايات غير معتبر و اجتناب از مخالفت مشهور و احتياط در دين.

تراشيدن ريش با تيغ يا با ماشين صفر آيا اشكال دارد؟ براى كسى كه صدق ريش نكرده چطور؟
بنابر احتياط واجب جايز نيست و تراشيدن موهاى نازكى كه از كودكى مىرويد اشكال ندارد.

آيا تراشيدن ريش از ته و يا بصورتى كه فقط در قسمت چانه حفظ شده و ما بقى تراشيده شود جايز است ؟
بنابر احتياط جايز نيست .

آيا گذاشتن ريش كه مستلزم حرج باشد جايز است ؟
اگر گذاشتن ريش مستلزم حرج باشد تراشيدن جايز است .

اقتداء كردن به كسى كه موى صورتش را با ماشين شماره صفر مى تراشد چه حكمى دارد؟
در جماعت بايد عدالت امام را احراز نمود

يك ملاك براى ريش بگوييد. آيا ريش مدل دار مجاز است؟
آنچه بنابر احتياط لازم است اين است كه مقدارى ريش بگذارد كه گفته شود ريش دارد.

آيا درآوردن توى ريش يعنى زدن تيغ در قسمت بالايى ريش و روى لپ ها حرام است يا خير؟
حرام نيست

آيا ريش پروفسورى كفايت مىكند؟ در صورتى كه بقيه صورت را با تيغ بتراشد؟
به احتياط واجب كافى نيست

تراشيدن ريش به اندازه اى كه صورت سفيد شود حكمش چيست؟
بنابر احتياط واجب جايز نيست.

تراشيدن ريش با تيغ يا با ماشين صفر آيا اشكال دارد؟ براى كسى كه صدق ريش نكرده چطور؟
به احتياط واجب جايز نيست ولى موهاى نرم كه قبل از بلوغ وجود دارد ريش نيست و تراشيدن آنها اشكال ندارد.

تراشيدن تمام صورت با لوازمى همچون تيغ صورت و … چه حكمى دارد ? در صورت حرمت حد مجاز آن چه مقدار مى باشد ؟
 بنا بر احتياط واجب جايز نيست و بنا بر احتياط بايد به مقدارى باشد كه صدق ريش كند .

زدن ريش بطوريكه بر روى چانه باقى باشد چه حكمى دارد ؟

پاسخ: هر گاه قرار دادن قران به غير مسلمان به منظور هدايت و روش نمودن و جلب او به سوي اسلام باشد و اين هدف با ترجمه هاي ان انجام نپذيرد، در اين صورت مانعي نخواهد داشت كه قران را در اختيار آو بگذاريم؛ ولي اگر چنين هدفي در كار نباشد ممنوع است؛ زيرا بزرگترين گواه حقانيت اسلام و معجزه جاويدان پيامبر اسلام قرآن است كه به صورت يك سند زنده بر تارك اعصار مي درخشد و يكي از راههاي بهره بردداري از آن اين است كه به وضع آبرو مندي چاپ شود و در سراسر جهان پخش شود تا افراد حقيقت جو در پرتو آيين آن با آيين اسلام آشنا گردند؛ و اين خود گواه استواري محتويات اين كتاب است كه در هر زمان و مكاني به تمام ملل جهان عرضه مي شود و جامعه بشري را در هر عصري به مطالعه خود دعوت مي كند.

با اين وصف حفظ احترام قران از اين كه مورد اهانت قرار گيرد بر هر فرد مسلماني لازم است و هر گاه احتمال دهيم كه يك فرد غير مسلمان ممكن است نسبت به قرآن كاري انجام دهد كه هتك و جسارت محسوب شود در اين صورت نبايد آن را در اختيار او قرار دهيم و اگر هم در اختيار داشته باشد، بايد به هر نحوي ممكن است از او باز گيريم.

كيفيّت وضو گرفتن
در روايت آمده كه امام صادق (ع) فرمود :
روزى اميرالمؤمنين (ع ) با محمّد ابن حنفيّة نشسته بودند ، حضرت فرمود : اى محمّد ، ظرفى آب بياور تا براى نماز وضو بگيرم. محمّد آب آورد ، حضرت آب را با دست چپ ، بر دست راستش ريختند و سپس فرمودند :

بِسْمِ اللّهِ، اءَلْحَمْدُللّهِِ الَّذى جَعَلَ المآءَ طَهُوراً ، وَ لَمْ يَجْعَلْهُ نَجِساً
- به نام خدا، سپاس خدايى را كه آب را پاكيزه و پاكيزه كننده قرار داد، و آن را نجس و آلوده قرار نداد.

سپس [به توالت رفته] و خود را شستشو داده و فرمودند :

اءَللّهُمَّ، حَصِّنْ فَرْجى وَ اءَعِفَّهُ، وَاسْتُرْعَوْرَتى ، وَ حَرِّمنْى عَلَى النّار
- خدايا، شرمگاهم را محفوظ و پاكدامن بدار و عورتم را بپوشان و آن را بر آتش [جهنّم] حرام كن.

پس از آن آب در دهان گردانيده و مضمضه نموده و فرمودند :

اءَللّهُمَّ، لَقِّنى حُجَّتى يَوْمَ اءَلْقاكَ، وَ اءَطْلِقْ لِسانى بِذِكْرِكَ [وَ شُكْرِكَ]
- خداوندا، روزى كه با تو ملاقات مى كنم ، حجّت و دليلم را به من تلقين نموده و بفهمان و زبانم را به ياد [و شكر گزارى ات] بگشاى.

سپس آب داخل بينى كرده و استنشاق نموده و فرمودند:

اءَللّهُمَّ، لاتُحَرِّمْ عَلَىَّ ريحَ الْجَنَّةِ وَ اجْعَلْنى مِمَّنْ يَشَمُّ ريحَها وَ رَوْحَها وَ رَيْحانَها وَ طيبَها.
- خدايا، بوى بهشت را بر من حرام منما و مرا از كسانى قرار ده كه بو و نسيم و بوى خوش و عطر بهشت را مى بويند.

سپس صورت خويش را شسته و فرمودند :

اءَللّهُمَّ، بَيِّضْ وَجْهى يَوْمَ تَسْوَدُّ فيهِ الْوُجُوهُ، [و لاتُسَوِّدُ وَجْهى يَوْمَ تَبَيُّضُ فيهِ الْوُجُوهُ]
- خداوندا، روزى كه چهره ها در آن سياه مى گردد، روى مرا سپيدگردان ، [و در روزى كه رويها سفيد مى گردد، مرا رو سياه مفرما]

آنگاه دست راست خويش را شسته و فرمودند :

اءَللّهُمَّ، اءَعْطِنى كِتابى بِيَمينى ، وَالْخُلْدَ فِى الْجِنانِ بِيَسارى ، وَ حاسِبْنى حِساباً يَسيراً
خدايا، نامه عملم را به دست راستم بده و جاودانگى در بهشتت را به دست چپم و به صورت آسان از من حساب كشى بفرما.

سپس دست چپ خود را شستشو داده و فرمودند :

اءَللّهُمَّ، لاتُعْطِنى كِتابى بِشِمالى [وَ لا مِنْ وَرآءِ ظَهْرى] وَ لاتَجْعَلْها مَغْلُولَةً إِلى عُنُقى وَ اءَعُوذُ بِكَ مِنْ مُقَطَّعاتِ النّيرانِ
- خداوندا، كتابم را به دست چپ [و از پشت سرم] به من مده و آن را بسته برگردنم قرار مده و به تو پناه مى برم از جامه هاى بريده و مهيّا شده از آتش

سپس سر خود را مسح نموده و فرمودند :

اءَللّهُمَّ، غَشِّنى بِرَحْمَتِكَ وَ بَرَكاتِكَ وَ عَفْوِكَ [وَ عافِيَتِكَ مِنَ الْبَلْوى]
- خدايا، مرا غرق در رحمت و بركات و عفو و گذشت [و ايمن از بلا] خود بگردان.

پس از آن پاهاى خويش را مسح نموده و فرمودند:

اءَللّهُمَّ، ثَبِّتْنى عَلَى الصِّراطِ [الْمُسْتَقيمِ] يَوْمَ تَزَلُّ فيهِ الاَْقْدامُ، وَاجْعَلْ سَعْيى فيما يُرْضيكَ عَنّى
(در برخى از نسخه هاى كتاب به جاى ثَبِّتْنى لفظِ ثَبِّتْ قَدَمَىَّ آمده است)
- خداوندا ، در روزى كه قدمها مى لغزند مرا بر صراط [مستقيم] ثابت و استوار گردان و سعى و كوششم را در چيزى قرار ده كه موجب خرسندى تو از من گردد.

سپس حضرت سرشان را بلند كرده و به محمّد نگاه نمود و فرمود: اى محمّد ، هركس مانند من وضو بگيرد و همانند من دعا كند خداوند - عزّوجلّ - از هر قطره [آبى كه در وضوء استفاده نموده] فرشته اى مى آفريند كه تقديس و تسبيح و تكبير بگويد و خداوند ثواب آن را تا روز قيامت براى او مى نويسد.

احكام و آداب وضوء
در رواياتى كه از ائمّه (عليهم السلام) در تفصيل احكام وضوء وارد شده ، آمده است كه :
كسى كه مى خواهد وضو بگيرد ، هنگام شستن صورت از اوّلِ [رستنگاه] موى جلو سر آغاز نموده تا آخر چانه اش را مى شويد و هنگام شستن دست ها از روى دست ها شروع نموده و از آرنج تا سر انگشتان را شستشو مى دهد و به اندازه [پهناى] سه انگشت جلو سرش را مسح مى كند ، البتّه كمتر از اين هم كفايت مى كند و هنگام مسح كردن روى پاها از سر انگشتان شروع نموده و تا برآمدگى روى پاها را كه كعب عالى ناميده مى شود ، مسح مى كند.
و اگر صورت و بازوها و دستهايش را دوبار بشويد جايز است و بين فضيلت دو روايتى كه در اين باره نقل شده است جمع نموده است.

مُبطلات وضوء
و جنابت و مسّ ميّت بعد از سرد شدن بدن ميّت و پيش از غُسل دادن ميّت وضو را باطل مى كند ؛ و نيز خوابى كه بر گوش و چشم غالب باشد و همچنين هر چيزى كه عقل را از بين مى برد و نيز بول و غايط و خارج شدن قطعى و يقينى باد از انسان آن را باطل مى كند. و افزون بر اينها در مورد زنان ، حيض و نفاس و استحاضه از امورى است كه وضو را باطل مى كند.

سؤال :
برطبق آزمايشات و تحقيقات وسيع در دانشگاههاي معتبري چون هاروارد و سازمان اف.دي.اي كه معتبرترين و اصلي‌ترين مركز تاييد روش‌هاي درماني و دارويي در جهان است: انرژي درماني روشي غيرقابل اعتماد و بي‌اثر در درمان بيماريهاست و مهمتر آنكه تمام كساني كه در امتحانات اين مراكز شركت كردند، نتوانستند متخصصين را راضي كنند كه مي‌توانند بيماري را درمان كنند. اما در ايران انرژي درمانان اغلب براي پيشبرد كارشان علاوه بر تبليغات وسيع براي جلب اعتماد و جذب بيشتر مردم از نام ائمه اطهار و خاصه امام زمان(عج) استفاده مي‌كنند. اين در حالي است كه داستان زندگي اين افراد مملو از پول پرستي، دروغ گفتن و سوء استفاده از مقدسات و ... است. بسياري از افراد مذهبي با شنيدن نام ائمه و ادعيه‌اي كه اين انرژي درمانان مي‌خوانند جذب شده و براي درمان به آنها مراجعه كرده‌اند اما چون نتيجه نگرفتند مايوس شده و در موارد بسياري ديده شده كه بيماران به جاي نااميدي از اين روش درماني، به دليل آنكه انرژي درمان با مهارت تمام تقصير بهبود نيافتن بيمار را برگردن مقدسات انداخته، از خدا و پيغمبر نااميد شده‌اند.

در حال حاضر تعداد بسياري از بيماران و خانواده‌هاي آنان مستأصل هستند كه آيا درست است به چنين افرادي مراجعه كنند يا خير؟ آيا از لحاظ شرعي مراجعه به فردي كه ادعاي كارگزاري خداوند را دارد اما در مقابل اين نيروي خدادادي مبالغ زيادي از 50 تا 300 هزار تومان براي هر جلسه درمان مي‌گيرد، اشكال دارد؟
پاسخ:
آيت‌الله بهجت - در فرض مذكور مراجعه به افراد مذكور حرام است كما اينكه ترويج و تبليغ از اين افراد نيز حرام مي باشد و مؤمنين بايد هوشيارانه عمل نمايند.

آيت‌الله مكارم شيرازي- مراجعه به اينگونه افراد شرعا جايز نيست و بايد به مقامات مسئول اطلاع دهيد تا جلوي آنها را بگيرند.

آيت‌الله صانعي- به طور كلي كلاهبرداري و نيز سوء استفاده از مقدسات جهت منافع مالي جايز نيست و بايد مردم نسبت به عملكرد اين گونه افراد كه از اعتقادات مردم سوء استفاده مي‌كنند به مراكز قانوني شكايت نموده تا قانونا" با آنها برخورد شود.